31 Maj

Planszówkowa klasyka: Halma

Halmalogo_edugracja

Zanim George Howard Monks został jednym z pionierów chirurgii plastycznej w Stanach Zjednoczonych, odbył kilkuletni staż w Europie, między innymi w Wiedniu, Lipsku, Dreźnie, Heidelbergu i Paryżu, zakończony egzaminem, po którym został przyjęty w poczet Królewskiego Stowarzyszenia Chirurgów w Londynie. Zapewne podczas przygotowań do tego egzaminu, zetknął się z wydaną w roku 1853, a dziś już całkiem zapomnianą grą Hoppity. (Niektóre źródła podają, że o tej grze dowiedział się od przebywającego w Europie brata.) Po powrocie do Bostonu Monks wymyślił inną, choć również polegającą na przeskakiwaniu pionków grę. Przy jej tworzeniu pomagał mu matematyk Thomas Hill, były rektor Harvardu (a prywatnie teść Monksa), który zaproponował nazwanie gry Halma, co po grecku oznacza „skakać”.

Halma1888_edugracja

Klasyczna Halma jest w Polsce mało znana, więc zacznę od przedstawienia jej zasad. Kwadratowa plansza podzielona jest na 256 pól. Grać mogą dwie lub cztery osoby. Jeśli graczy jest dwóch, otrzymują po 19 pionków i ustawiają na tzw. dziedzińcach – narożnych polach. W przypadku czterech partnerów każdy bierze po 13 pionków i umieszcza na mniejszych dziedzińcach. Komplet pionków należących do każdego gracza jest innego koloru; poza tym wszystkie pionki są identyczne. Celem gry jest przeprowadzenie własnych pionków przez planszę na dziedziniec, znajdujący się w przeciwległym rogu (po przekątnej).

Halma1885_edugracja

Dozwolone są dwa rodzaje ruchów: przesunięcie lub skok. Przesunięcie jest identyczne jak ruch króla w szachach, tzn. pionek można przemieścić na dowolne z ośmiu sąsiednich pól. Skok natomiast polega na przeskoczeniu przez inny pionek na pole bezpośrednio za nim, podobnie jak przy biciu w warcabach – z tym, że skakać można nie tylko na ukos, ale również w rzędzie lub kolumnie, i to zarówno przez własne pionki, jak i przez pionki przeciwnika. W jednym ruchu wolno przeskoczyć tym samym pionkiem przez kilka pionków, jeśli są one ustawione tak, że między kolejnymi pionkami znajduje się dokładnie po jednym wolnym polu. W trakcie takiej serii kierunki kolejnych skoków mogą być różne, np. jeden skok w rzędzie; następny na ukos, potem w kolumnie itd. Przeskakiwane pionki przeciwnika nie są jednak, jak w warcabach, zbijane i usuwane z planszy.

Plansza 16×16 i duża liczba pionków sprawiają, że rozgrywka jest dość długa. Nic więc dziwnego, że wkrótce powstały „mini wersje” halmy, rozgrywane na mniejszych planszach, najczęściej 8×8, w których gracze mieli do przeprowadzenia 10 pionków. A jeszcze mniejsze plansze (6×6 lub nawet 5×5) były używane w testach na inteligencję. (Miarą inteligencji była liczba ruchów, w których gracz przeprowadzał pionki na przeciwległą stronę planszy. Oczywiście im ta liczba mniejsza, tym wynik lepszy.)

Konspiratorzy_edugracja

Gdyby Halma powstała niedawno i gdyby jej autorem był informatyk, wybór rozmiaru planszy 16×16 nikogo by nie dziwił. Ale przecież została wymyślona ponad sto lat temu i autorem był chirurg. Skąd więc taka plansza? Być może Monks wzorował się na bardzo starej, bo znanej już od XVII wieku francuskiej grze Konspiratorzy, również rozgrywanej na planszy 16×16 i również polegającej na skakaniu. Inny jest jednak przebieg i cel tej gry. Dwaj gracze na początku ustawiają na przemian po 20 pionków na wyróżnionych polach na środku planszy, a następnie starają się wyprowadzić je z planszy przez umieszczone na brzegach drzwi, przy czym przez jedne drzwi może zostać wyprowadzony tylko jeden pionek.

chinese_checkers_edugracja

W Polsce od klasycznej Halmy znacznie bardziej popularna jest, a może raczej była jeszcze 20-30 lat temu, odmiana gry na planszy w kształcie sześcioramiennej gwiazdy. Nie wiadomo, kto jest jej autorem. Wiadomo tylko, że została po raz pierwszy wydana w Niemczech przez Ravensburgera w roku 1892 lub 1893 pod nazwą Stern-Halma czyli „Halma Gwiaździsta”. W krajach anglojęzycznych gra ta znana jest pod nazwą Chinese Checkers czyli „Chińskie Warcaby”, chociaż ani z Chinami ani z Warcabami wiele wspólnego nie ma. W Polsce najczęściej pod nazwą „Halma” większość osób kojarzy właśnie grę na gwiaździstej, a nie kwadratowej planszy, chociaż np. Lech Pijanowski lansował dla gwiaździstej wersji nazwę „Trylma”.
Salta_edugracja

W 1899 roku niemiecki kompozytor Karl Buttgenbach wymyślił grę Salta. Podobnie, jak w przypadku Halmy, „Salta” jest czasownikiem związanym ze skakaniem, tyle że nie po grecku ale po łacinie. Salta rozgrywana jest na planszy 10×10, ale pionki, tak jak w warcabach, korzystają tylko z ciemnych pól. Gracz ma do dyspozycji 15 pionków, przy czym każdy z nich jest inaczej oznaczony. W pierwszym rzędzie ustawia się „gwiazdy”, czyli pionki oznaczone gwiazdami (od jednej do pięciu), w drugim rzędzie „księżyce”, a w trzecim „słońca”. Celem gry jest przeprowadzenie swoich pionków na drugą stronę planszy tak, by zajęły one dokładnie te pola, z których startowały identyczne pionki przeciwnika.
Salta zdobyła błyskawicznie ogromną popularność w Niemczech i wielu innych krajach europejskich. Przyczynił się do tego złoty medal, który zdobył na Wystawie Światowej w Paryżu egzemplarz gry, wykonany ze złota i kamieni szlachetnych przez berlińskiego jubilera, zainteresowanie grą przez czołowych szachistów i turnieje z bardzo wysokimi nagrodami. Powstawały kluby gry, ukazywały się książki na jej temat, gazety publikowały zadania, polegające na znalezieniu najlepszej kontynuacji w określonej sytuacji na planszy. Trwało to kilkanaście lat, ale potem przyszła I wojna światowa, a po niej gra została praktycznie zapomniana.

Salta_Paris_edugracja

Marek Penszko “Halma”, Problemy 10/1980 i 11/1980
Lech Pijanowski „Przewodnik gier”
Theo Hartogh „Muhle, Dame, Halma“, Falken 1999
Erwin Glonnegger „Leksykon gier planszowych“, Kalliope 1997
Ralf Gering “Salta: The Humanistic Game”, Abstract Games Magazine, Issue 8 Winter 2001
Georg Malkowsky „Die Pariser Weltausstellung in Wort und Bild“, Berlin, 1900


Gra wspiera rozwój umiejętności:


Michał Stajszczak: od 1990 roku jest właścicielem hurtowni gier planszowych. Oprócz działalności handlowej zajmuje się projektowaniem, tłumaczeniem i popularyzowaniem gier planszowych i łamigłówek.

Artykuł ukazał się w „Świecie Gier Planszowych”, opublikowany za zgodą autora i wydawnictwa Portal, dziękujemy bardzo za udostępnienie.

Michał

Rocznik 80. Nauczyciel i propagator gier analogowych i cyfrowych w szkole. Ulubiona gra: Pikuty.

More Posts

Scroll Up